مقدمه
پروژههای شهری، از جمله مجتمعهای مسکونی، فضاهای تجاری، میدانها، پارکها و شبکههای حملونقل، در محیطی دائماً در حال تغییر شکل میگیرند. این پروژهها نهتنها باید نیازهای امروز را پاسخ دهند، بلکه باید با نیازهای آینده، تحولات اجتماعی و تغییرات اقلیمی نیز سازگار باشند.
در چنین شرایطی، یکی از مؤثرترین رویکردهای طراحی، سناریوسازی (Scenario Planning) است؛ روشی که امکان پیشبینی آیندههای متفاوت و برنامهریزی هوشمندانه برای مواجهه با آنها را فراهم میکند.
سناریوسازی، معماری و شهرسازی را از یک فرآیند «پاسخمحور» به فرآیندی «پیشنگرانه» تبدیل میکند.
سناریوسازی در معماری شهری چیست؟
سناریوسازی روشی استراتژیک است که در آن طراحان، مجموعهای از آیندههای ممکن را براساس متغیرهای اجتماعی، اقتصادی، زیستمحیطی، فناوری و فرهنگی ترسیم میکنند.
هدف این روش، طراحی پروژههایی است که در برابر عدم قطعیتها انعطافپذیر باشند.
در این رویکرد، معماران به جای اینکه فقط یک طرح ثابت ارائه دهند، چندین سناریو را طراحی و تحلیل میکنند، مانند:
-
سناریوی رشد جمعیت
-
سناریوی کاهش منابع آب
-
سناریوی توسعه حملونقل عمومی
-
سناریوی تغییر رفتار مصرفکنندگان
-
سناریوی تغییرات آبوهوایی
سپس پروژه بهگونهای طراحی میشود که در «بیشترین تعداد سناریو» عملکرد خوبی داشته باشد.
چرا سناریوسازی در پروژههای شهری اهمیت دارد؟
پروژههای شهری بهدلیل مقیاس بزرگ، هزینه بالا و طول عمر طولانی، بسیار حساس هستند و کوچکترین خطای پیشبینی میتواند هزینههای سنگینی تحمیل کند.
سناریوسازی در این میان نقش حیاتی دارد، زیرا:
۱. عدم قطعیت آینده را کاهش میدهد
شهرها دائماً در معرض تغییرند. سناریوسازی کمک میکند پروژه در شرایط مختلف قابل استفاده بماند.
۲. از تصمیمگیریهای اشتباه جلوگیری میکند
وقتی معمار فقط یک آینده را در نظر میگیرد، احتمال خطا زیاد است؛ اما سناریوسازی نگاه چندبعدی ایجاد میکند.
۳. افزایش تابآوری شهری
پروژههایی که براساس چند سناریو طراحی میشوند، در برابر بحرانها (سیل، خشکسالی، تراکم ناگهانی، تغییر مسیر ترافیک) مقاومتر هستند.
۴. کمک به پایداری شهری
با سناریوها میتوان رفتار آینده شهر در مصرف انرژی، حملونقل، و توسعه را پیشبینی و برای آن برنامهریزی کرد.
۵. کاهش هزینههای آینده
پروژهای که براساس سناریوهای مختلف طراحی شده باشد، نیاز کمتری به بازسازی و اصلاحات گرانقیمت دارد.
مراحل سناریوسازی در طراحی معماری شهری
۱. تحلیل وضعیت موجود
برای شروع باید شناخت دقیقی از:
-
جمعیت
-
اقتصاد شهری
-
اقلیم
-
زیرساختها
-
رفتار کاربران
-
الگوهای ترافیک
-
نیازهای فرهنگی و اجتماعی
بهدست آید.
۲. شناسایی متغیرهای کلیدی
این مرحله مهمترین گام سناریوسازی است. متغیرها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
-
روند مهاجرت
-
قیمت انرژی
-
تغییرات آبوهوا
-
گرایشهای اجتماعی
-
پیشرفت فناوری
-
الگوی سفرهای شهری
-
سیاستگذاریهای شهری
۳. ساخت سناریوهای مختلف
معمولاً ۳ تا ۵ سناریوی اصلی طراحی میشود:
-
سناریوی خوشبینانه
-
سناریوی بدبینانه
-
سناریوی حداقلی
-
سناریوی محتملترین آینده
-
سناریوی نوآورانه
هر سناریو یک تصویر کامل از آینده ارائه میدهد.
۴. طراحی پاسخهای معماری برای هر سناریو
معمار و شهرساز برای هر سناریو راهکارهای متفاوتی ارائه میدهند:
-
افزایش فضاهای عمومی در صورت رشد جمعیت
-
ایجاد مسیرهای دوچرخه در سناریوی کاهش تردد خودرو
-
ایجاد سایهبانهای گسترده در سناریوی افزایش دما
-
توسعه فضاهای چندمنظوره در سناریوی تغییر نیازهای شهری
۵. انتخاب طرح نهایی با بیشترین پایداری میان سناریوها
در این مرحله، طرحی انتخاب میشود که در بیشترین تعداد آیندهها، عملکرد مناسب داشته باشد.
این همان تعریف «طراحی تابآور» است.
کاربردهای سناریوسازی در پروژههای شهری
۱. طراحی مراکز تجاری و مالها
سناریوسازی کمک میکند رفتار مصرفکننده در آینده پیشبینی شود:
-
افزایش خرید آنلاین
-
تغییر الگوهای رفتوآمد
-
نیاز به فضاهای تجربهمحور
-
افزایش اهمیت فضای عمومی
با این پیشبینیها، مراکز خرید به فضای اجتماعی-تعاملمحور تبدیل میشوند.
۲. نوسازی بافتهای فرسوده شهری
سناریوسازی در این حوزه کمک میکند:
-
روند مهاجرت معکوس پیشبینی شود
-
نیازهای آینده ساکنان مشخص شود
-
مسیرهای حملونقل آینده طراحی گردد
۳. طراحی پارکها و فضاهای عمومی
پارکهای آینده باید:
-
مقاوم در برابر گرمایش
-
قابل استفاده برای گروههای سنی مختلف
-
مجهز به فناوریهای هوشمند
باشند.
سناریوها این مسیر را روشن میکنند.
۴. طراحی پروژههای مسکونی بزرگمقیاس
سناریوسازی به معمار کمک میکند:
-
نوع خانوادههای آینده
-
فضای موردنیاز برای کار در خانه
-
فضاهای مشترک
-
نیازهای انرژی
را پیشبینی کند.
۵. طراحی حملونقل عمومی و شبکه شهری
در این حوزه، سناریوسازی آینده را شفافتر میکند:
-
افزایش مترو
-
کاهش خودروهای شخصی
-
رشد خودروهای خودران
-
افزایش پیادهراهها
مزایای سناریوسازی برای معماران و شهرسازان
-
افزایش دقت تصمیمگیری
-
کاهش ریسک طراحی
-
ایجاد پروژههای بلندمدت و پایدار
-
انعطافپذیری در برابر تغییرات
-
افزایش کیفیت زندگی کاربران
-
طراحی پروژههایی هماهنگ با آینده واقعی شهر
سناریوسازی و معماری هوشمند آینده
با ترکیب سناریوسازی با:
-
بیگ دیتا
-
هوش مصنوعی
-
تحلیل رفتار کاربران
-
سیستمهای شهری هوشمند
پروژهها میتوانند به شکل خودکار با آینده سازگار شوند.
این دقیقاً هسته طراحی شهری نسل ۴ و ۵ است.
جمعبندی
سناریوسازی یکی از قدرتمندترین ابزارهای معماران و طراحان شهری برای مواجهه با آیندهای ناشناخته است. با این روش، پروژههای شهری:
-
تابآورتر میشوند،
-
پایدارتر طراحی میشوند،
-
با رفتار کاربران هماهنگ میگردند،
-
و در برابر تغییرات اجتماعی و اقلیمی مقاوم میمانند.
سناریوسازی نه یک تکنیک، بلکه یک تفکر آیندهمحور است؛ رویکردی که هر پروژه شهری باید از آن بهره ببرد.